Bankaw ha Samar Archaeological and Cultural Museum: Istorya Binisaya

Ni Gloria Esguerra Melencio

(Ginhubad tikang ha Iningles ni J. Colima Bajado)

Dida han  libro ni Ignacio Francisco Alcina, usa nga padi-Franciscano, nga may ulohan nga Historia de las islas e indios de Bisayas (Kaagi han mga Tuminungnong ha mga Isla han Bisayas) nga sinurat niyan han tuig 1662, iya iginpahamtang nga an nasod Pilipinas in “samad an hiyograpiya, topograpiya, ngan klima”. Kausa niya ha pagtuo hi Francisco Colin, usa nga padi-Heswita, nga an mga tawo tikang ha Samar  nga gintatawag hadto nga mga Pintados in nagtikang ha Makassar ha Sulawesi dara han kapareho nga pagsabot han mga pulong nga ‘saar’ ngan ‘samad’.

Dida han mga katuigan han ika-16 ngada han ika-17 nga siglo, bantugan nga mag-isog ngan banggiitan an mga Bisaya ha pakig asdang kontra han mga pirata nga namimihag ha Samar ngan Leyte, diin an mga bihag in iginbabaligya komo mga uripon didto ha Mindanao ug ha mga hagrani nga mga isla.

An bankaw, usa nga hinganiban han mga Bisaya, nga makikit-an ha Fr. Cantius Kobak- Samar Archeological and Cultural Museum ha siyudad han Calbayog, in usa nga ngula nga pagmatuod han mga paniguro han mga Samarnon para han ira kinabuhi- bis’ pa masamaran an tag-iya hini. An nasabi nga museum nga igintindog han tuig 1969 ngan kataliwan igin ngaran ha pagtahod kan Fr. Cantius Kobak, padi Franciscano tikang ha Poland, in nagdudumara hin mga butang han kasanhi nga maulit-ukit nga gintirok han nasabi nga padi-historyador tikang hin mgadirudila-in nga lugar sugad hin mga lungib, lubnganan, simbahan, tikang ha mga pribado nga katunaan, ug bisan pa tikang ha usa nga paragtubaan.

An nasabi nga bankaw nga may karaptan nga kahoy nga aada an kahalaba hin upat nga metros, ngan an tais in hinimo tikang hin puthaw in nagpapamatuod hank an Bankaw pagbaribad han mga conquistadores nga Espanyol. Subay han libro nira Blair ngan Robertson (The Philippine Islands), hi Bankaw in nakalikay tikang han mga kamot han mga Espanyol ngan nagtukod hiya han iya kalugaringon nga simbahan ha Carigara, Leyte. An iya pinakamadig-on nga kuta ha bukid in binombahan hin canyon, gin sunog an iya simbahan ngan pinanmatay an mga nasunod ha iya tuluohan, ngan manta, hiya in pinatay gamit in bankaw. Human, an pinugutan hiya ngan an iya pugot nga ulo in igin parada basi tarhugon an mga Bisaya hin pagdumara hin ‘insureccion’ ngan ‘rebelion’.

Kundi, diri nag uusa-an hi Bankaw.Ada hi Sumuroy han Samar ngan hi Dagohoy ha Bohol. Ngani, dida han temprano nga katuigan han ika-16 nga siglo, hi Waray Tupong in naglibot han Kabisayaan basi itabog an mga pirata nga Muslim upod na an mga manarakop nga Espanyol.

Piho manggud nga natingala hi Fr. Kobak han pagtagad han mga Samareños ngada han ira mga kaurupdan nga nagkamatay na diin nakit-an niya in mga bungo ngan tul-an dida hin dagko nga tibod. Lugaring an iba nga mga lubnganan in pinan ngaliskay na.

An espirito han Kasadangan ngan an ‘tabo’ nga tinatawag han mga social scientists nga barter trade in pagmatuod nga an mga Bisaya in mga tawo nga maabilidad ngan magduruto. An gilingan in gamit han mga Bisaya paghimo hin puto, suman, ngan iba pa nga mga karan-on.

An mga dragonjar ngan Chinese porcelain nga nabalik ngada pa han mga tuig han ika-5 ka siglo BC in nagpapadig-on han buhi nga taboan nga sistema han mga Bisaya ngan mga Insik. Ha kadugangan, an mga apelyido nga inensik ha Samar in bangin tikang han mga Insik nga negosyante han abaka dida han Espanyol ngan Amerikano nga pamunoan.

An mga gintataoy na nga ma agung, mga instrumento hin pagtukar ngan mga paintings dida ha sulod han museum in naglalaygay han Samarnon nga kaagi ngan talento. An Christ the King College Youth Symphony Orchestra in naghahatag laylay yana ha magdirudilain nga mga lugar ha aton nasod. An nasabi nga museum in nagpasundayag gihap hin mga obra hin mga pintor ha Samar.

Hi Carl S. Bordeos han Christ the King College, diin an museum makikit-an, in naghatag hin kopya ha http://philippinehistory.ph han iba pa nga mga butang nga makikit-an ha museum labot la han bankaw. An Professional American Archaeologists in naglista na ngan nag asoy ngan ginbutangan hin petsa ini nga mga bahandi han aton kasanhi.

Samtang, gawas han museum, usa han mga dalan han Calbayog in gin-ngangaranan nga Nijaga. Ini nga dalan in igin ngaran ha pagtahod kan Benedicto Nijaga nga kilala gihap ha ngaran nga Biktoy, usa nga sakristan ha Calbayog nga nagin 2nd Lt. han Spanish Army nga ha kataliwan nagsuporta ha Katipunan. Tungod hini, hiya in ginpatay ngan kinilala komo usa han Trece Martires ha Bagumbayan.

An Samar in may mga anak nga bangin waray pa makakita kon matiunan-o in usa nga bankaw, o manta di nakilala kan Bankaw. Lugaring, an Binisaya nga pagbaribad ngan paningkamot in nahapatik na han kabug-usan nga istorya han aton nasod.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s